Nếu như văn hóa Triều đình, chính thống, lấy Tổ quốc, nghĩa vụ thần dân
làm nội dung thống nhất, thì văn hóa làng xã mà người ta hay gọi là (văn hóa
dân gian có một nội dung khác. Nội dung của nó là ý thức hệ của công xã nông
thôn, đòi hỏi bình đẳng, công bằng, chống đối xử bất công với những người dân
cày, phụ nữ, ca ngợi tình yêu nam nữ, tinh thần lao động và có những yếu tố dân
chủ và xã hội chủ nghĩa.
Nó hết sức phong phú và mang nhiều hình thức đa dạng: tục ngữ, ca dao,
các bài hát, chèo, tuồng đồ, truyện Nôm, huyền thoại dân gian. Nó thường mang
sắc thái địa phương, về hát chẳng hạn, có hát dặm, hát ví, hát quân, hát phường
vải… có diễn đạt khác nhau ở từng địa phương và gắn liền với sinh hoạt, lao
động của người dân.
Một người Việt Nam sinh ra đã tiếp thu nó trong tiếng hát ru của mẹ, lớn
lên tham gia trong các trò choi, các nghi lê, các cuộc đua tài, các buổi trao
đổi tâm tình với những người bạn khác giới. Không phải văn hóa Triều đình làm cơ
sở của văn hóa dân tộc, mà chính là văn hóa dân gian. Một nhà Nho khi viết bằng
chữ Nôm thường theo văn hóa dân gian hơn là văn hóa bác học, và khi làm thế anh
ta nhiều khi phê phán những giáo lý phong kiến về tính chất hẹp của nó. Trái
lại, không có nhà Nho nào coi khinh hay chống lại văn hóa dân gian. Một người
Việt Nam, do đó, có hai văn hóa cùng tồn tại trong tư tưởng mình. Do tình trạng
này, diễn ra một hiện tượng thú vị là nhà Nho sử dụng những hình thức quen
thuộc nhất của văn chương thi cử để chống lại hệ tư tưởng Nho giáo, về phú, ta
có Ngã Ba Hạc phú của Nguyễn Bá Lân, Tài tử đa cùng phú của Cao Bá Quát, về thơ
Đường ta có thơ Đường Hồ Xuân Hương, về câu đối ta có câu đối Nguyễn Khuyến, về
văn sách ta có văn sách của Lê Quý Đôn, về văn tế, ta có văn tế sống. Còn
truyện Nôm, chèo thì gần như toàn bộ là theo tư tưởng bình dân. Người xưa dùng
danh từ “Nôm na mách qué” để chỉ văn học Nôm không phải là không có cơ sở. Nếu
như văn học chữ Hán là nghiêm chỉnh, trang trọng thì văn học Nôm lại phê phán,
giễu cợt, vang dội tiếng cười hồn nhiên, đả phá những khuôn vàng thước ngọc của
Nho giáo. Tức là Nho giáo bị khúc xạ qua lăng kính tâm thức dân gian.
Từ khóa tìm kiếm nhiều: phong tuc tap quan viet nam
